Zamówienia publiczne, a ochrona środowiska – co to są zielone zamówienia publiczne?

Wraz ze wzrostem rynku zamówień publicznych, znaczenie zielonych zamówień dla ochrony środowiska zyskuje na znaczeniu, co spotyka się ze stopniowym wzrostem obciążeń regulacyjnych i coraz częstszym uwzględnianiem aspektów środowiskowych w postępowaniach o udzielenie zamówienia publicznego.

Ustawa z dnia 11 września 2019 r. – Prawo zamówień publicznych[1] (dalej: „PZP”) nie definiuje wprost pojęcia zielonych zamówień publicznych, jednak pewne nawiązania do tego elementu są obecne zarówno w treści ww. ustawy, w publikacjach urzędowych, czy na rynku zamówień publicznych. Tytułem przykładu, na gruncie art. 83 ustawy PZP, zamawiający publiczni w postępowaniach unijnych są obowiązani uwzględnić aspekty środowiskowe w tzw. analizie potrzeb i wymagań, która ma służyć odpowiedniemu zdefiniowaniu przyszłych potrzeb zakupowych. Z kolei w komunikacie Parlamentu Europejskiego z 16 lipca 2008 r., użyto sformułowania „ekologiczne zamówienia publiczne” rozumianego jako:

„proces, w ramach którego instytucje publiczne starają się uzyskać towary, usługi i roboty budowlane, których oddziaływanie na środowisko w trakcie ich cyklu życia jest ograniczone w porównaniu do towarów, usług i robót budowlanych o identycznym przeznaczeniu, jakie zostałyby zamówione w innym przypadku”.

Instytucje unijne przedstawiają więc ekologiczne zamówienia publiczne, po prostu jako takie, które w mniejszym stopniu oddziałują na środowisko, niż miałoby to mieć miejsce w zwyczajnej praktyce rynkowej. Aspekt zielonych zamówień publicznych może więc sprowadzać się do jednej lub kilku sytuacji rynkowych:

• regulacje prawne wymuszają ekologiczny charakter zamówienia,
• konieczność uwzględnienia aspektu środowiskowego wynika z samego przedmiotu zamówienia – np. odbiór i zagospodarowanie odpadów oraz skorelowane obowiązki w zakresie poziomów recyklingu,
• zamówienie publiczne ma charakter proekologiczny dobrowolnie, bez ustawowego obowiązku.

Regulacje prawne zielonych zamówień publicznych

Znacząca część zamówień publicznych lub umów zawieranych w oparciu o ustawę PZP (np. umowy EPC) ma charakter ekologiczny ze względu na wymagania prawa krajowego lub unijnego. Tytułem przykładu wskazać można, że na gruncie ustawy z dnia 20 maja 2016 r. o efektywności energetycznej[2] jednostka sektora publicznego (a więc zamawiający publiczny) ma obowiązek realizować swoje zadania z wykorzystaniem co najmniej jednego ze zdefiniowanych w ustawie środków poprawy efektywności energetycznej, do których należą w szczególności:

• realizacja i finansowanie przedsięwzięcia służącego poprawie efektywności energetycznej (wprowadzenie zmian lub usprawnień w obiekcie, w urządzeniu technicznym lub w instalacji, w wyniku których uzyskuje się oszczędność energii),
• nabycie urządzenia, instalacji lub pojazdu, charakteryzujących się niskim zużyciem energii oraz niskimi kosztami eksploatacji,
• wymiana eksploatowanego urządzenia, instalacji, pojazdu na wyżej wymieniony,
• realizacja przedsięwzięcia termomodernizacyjnego,
• wdrażanie systemu zarządzania środowiskowego.

Regulacje prawne zielonych zamówień publicznych w jeszcze większym stopniu obciążają zamawiających będących tzw. organami władzy publicznej w rozumieniu ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych[3] (m. in. organy centralne i jednostki samorządu terytorialnego), których obszar działania obejmuje terytorium Rzeczypospolitej Polskiej. Do ich obowiązków należy m. in. nabywanie efektywnych energetycznie produktów, czy realizacja innych środków poprawy efektywności energetycznej.

Wskazane w ramach przykładu, niektóre z ustawowych środków wpływają na zakres i formę udzielanych zamówień publicznych.

Ekologia w sektorze publicznym znajduje odzwierciedlenie również na gruncie przepisów ustawy z dnia 11 stycznia 2018 r. o elektromobilności i paliwach alternatywnych[4], do których należą m. in.:

• zapewnienie przez naczelne i centralne organy administracji państwowej 50% pojazdów elektrycznych we flocie użytkowanych pojazdów,
• zapewnienie przez jednostki samorządu terytorialnego, z wyłączeniem gmin i powiatów, których liczba mieszkańców nie przekracza 50 000 udziału pojazdów elektrycznych we flocie użytkowanych pojazdów samochodowych w wysokości co najmniej 22 % liczby użytkowanych pojazdów samochodowych,
• zapewnienie przez jednostki samorządu terytorialnego, z wyłączeniem gmin i powiatów, których liczba mieszkańców nie przekracza 50 000, świadczenie usługi lub zlecenie świadczenia usługi komunikacji miejskiej podmiotowi, którego udział autobusów zeroemisyjnych we flocie użytkowanych pojazdów na obszarze tej jednostki samorządu terytorialnego wynosi co najmniej 30%.

Co więcej, ustawa wyznacza również szczególne obowiązki dla postępowań powyżej stosownych progów unijnych, opartych o ustawę PZP:

• udzielanych na podstawie umowy sprzedaży, leasingu, najmu lub dzierżawy z opcją zakupu pojazdu samochodowego udzielaną przez zamawiającego, jeżeli do udzielenia tych zamówień mają zastosowanie przepisy ustawy PZP,
• których przedmiotem są usługi w zakresie drogowego publicznego transportu zbiorowego,
• których przedmiotem są usługi oznaczone wskazanymi kodami CPV związanymi z usługami z gospodarki odpadami, przewozu osób czy transportu drogowego lub przesyłek.

Również zamówienia związane z odbiorem i transportem odpadów komunalnych w praktyce obejmują konieczność zapewnienia odpowiednich poziomów recyklingu, do daleko idących granic, co stanowi odzwierciedlenie ustawowych wymogów nakładających na gminy coraz bardziej rygorystyczne normy w zakresie „odtwarzania przydatności odpadów”. Ekologia w sektorze publicznym jest więc coraz bardziej obecna, tak na szczeblu regulacyjnym, jak i w praktyce.

Dobrowolna ekologia w sektorze publicznym

W wielu przypadkach zamawiający nie będzie obciążony regulacjami prawnymi dot. ekologicznych zamówień publicznych, jednak mimo to może zdecydować się na zastosowanie środków pozwalających na udzielenie zielonego zamówienia publicznego w praktyce zamawiającego, dostrzegając znaczenie zielonych zamówień dla ochrony środowiska.

W zależności od przedmiotu zamówienia, potrzeb zakupowych zamawiającego, specyfiki rynku i innych czynników ekologiczne zamówienie publiczne może zostać udzielone m. in. poprzez zastosowanie odpowiednich kryteriów oceny ofert (np. zobowiązania do wykonania zamówienia z wykorzystaniem pojazdów o odpowiedniej normie emisji). Kryteria środowiskowe w PZP na gruncie art. 242 ust. 2 pkt 3 ustawy PZP wprost są przewidziane jako kryteria jakościowe. Wskazany wyżej przepis w sposób szeroki określa kryteria środowiskowe w PZP, odnosząc je do aspektów środowiskowych, w tym efektywności energetycznej. Przykładowe kryteria oceny ofert, w zależności od przedmiotu zostały opracowane na poziomie unijnym i opublikowane na stronie UZP[5].

Innym sposobem na uwzględnienie aspektu środowiskowego w ramach udzielanego zamówienia może być po prostu sformułowanie odpowiednich wymagań opisu przedmiotu zamówienia w odniesieniu do etapu realizacyjnego. Przykładem może być m. in. obowiązek dostarczenia wyrobu o lepszej zdatności do recyklingu czy produktu o niskim zużyciu energii lub paliwa. Wskazanym jest przy tym, aby zamawiający miał możliwość weryfikacji rzeczywistego wywiązania się z nałożonych na wykonawcę obowiązków.

Możliwe jest również wymaganie w ramach warunków udziału w postępowaniu potwierdzenie wdrożenia przez wykonawcę środków zarządzania środowiskowego w rozumieniu rozporządzenia 1221/2009[6]. zamawiający, na gruncie rozporządzenia ws. podmiotowych środków dowodowych[7] uprawniony jest wymagać m. in. wykazu środków zarządzania środowiskowego, które wykonawca będzie mógł zastosować w celu wykonania zamówienia publicznego lub zaświadczenia niezależnego podmiotu zajmującego się poświadczaniem spełnienia przez wykonawcę wymogów określonych systemów lub norm zarządzania środowiskowego, jeżeli zamawiający odwołuje się do systemu ekozarządzania i audytu.

Oczywiście, jeżeli na etapie postępowania o udzielenie zamówienia publicznego zasadna jest weryfikacja świadczenia w zakresie jego przedmiotu, zamawiający uprawniony jest także do żądania stosownych przedmiotowych środków dowodowych. Tym samym uprawniony jest wniosek, że instrumenty ustawy PZP stwarzają szereg możliwości uwzględnienia zielonych zamówień publicznych w praktyce rynkowej.

Jak uwzględniać aspekty środowiskowe w sposób rozsądny?

Należy pamiętać, że obowiązek uzyskania jak najlepszych efektów z zamówienia obejmujący także aspekty środowiskowe, nie oznacza, że każde zamówienie musi być „zielone” za wszelką cenę. Stosownie do art. 17 ust. 1 pkt 2 ustawy PZP zamawiający udziela zamówienia w sposób zapewniający uzyskanie najlepszych efektów zamówienia, w tym efektów społecznych, środowiskowych oraz gospodarczych, o ile którykolwiek z tych efektów jest możliwy do uzyskania w danym zamówieniu, w stosunku do poniesionych nakładów.

Dążenie do uzyskania prośrodowiskowych efektów powinno być wyważone możliwościami technicznymi, jak również budżetem zamawiającego w granicach obowiązujących przepisów. Środki o charakterze prośrodowiskowym powinny mieć charakter proporcjonalny. Jeżeli, tytułem przykładu, na terenie małej gminy promowany będzie odbiór odpadów zbyt dużą ilością pojazdów elektrycznych (ponad wymogi ustawowe), może okazać się, że de facto odsunięci od przetargów będą mali lub średni przedsiębiorcy realizujący na terenie danej gminy tego typu usługi.

Rosnące znaczenie zielonych zamówień dla ochrony środowiska, co do zasady nie powinno prowadzić do sytuacji, w której zielone zamówienia publiczne w praktyce eliminują dostęp do rynku dla wielu wykonawców, przynajmniej bez znaczącego wpływu na korzyści środowiskowe.

Przygotowując postępowanie o udzielenie zamówienia zawsze trzeba i warto zastanowić się nad aspektami środowiskowymi, ale w sposób rozsądny – tj. adekwatny do przedmiotu zamówienia i w sposób do niego proporcjonalny.

[1] Ustawa z dnia 11 września 2019 r. – Prawo zamówień publicznych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1320 z późn. zm.).

[2] Ustawa z dnia 20 maja 2016 r. o efektywności energetycznej (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 711).

[3] Ustawa z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (t.j. Dz. U. z 2025 r. poz. 1483 z późn. zm.).

[4] Ustawa z dnia 11 stycznia 2018 r. o elektromobilności i paliwach alternatywnych (t.j. Dz. U. z 2024 r. poz. 1289 z późn. zm.).

[5] Kryteria środowiskowe GPP – Urząd Zamówień Publicznych – Portal Gov.pl.

[6] Rozporządzenie Parlamentu Europejskiego i Rady (WE) nr 1221/2009 z dnia 25 listopada 2009 r. w sprawie dobrowolnego udziału organizacji w systemie ekozarządzania i audytu we Wspólnocie (EMAS), uchylające rozporządzenie (WE) nr 761/2001 oraz decyzje Komisji 2001/681/WE i 2006/193/WE (Dz. U. UE. L. z 2009 r. Nr 342, str. 1 z późn. zm.).

[7]  Rozporządzenie Ministra Rozwoju, Pracy i Technologii z dnia 23 grudnia 2020 r. w sprawie podmiotowych środków dowodowych oraz innych dokumentów lub oświadczeń, jakich może żądać zamawiający od wykonawcy (Dz. U. poz. 2415 z późn. zm.).

Autor

Jan Winiarski

Zobacz profil